ความเป็นมาของคุ้มเจ้าบุรีรัตน์ (มหาอินทร์)

เจ้าบุรีรัตน์ คือตำแหน่งทางราชการ (1 ในตำแหน่งเจ้าขัน 5 ใบ) ในช่วงปลายรัชกาลที่ 5 ซึ่งชาติตะวันตกเข้ามาพร้อมกับการเปลี่ยนแปลงทางสังคมและเศรษฐกิจของเชียงใหม่

คุ้มเจ้าบุรุรัตน์หลังนี้คาดว่า สร้างขึ้นระหว่างปี พ.ศ. 2432-2436 ก่อนเจ้าบุรีรีตน์ (มหาอินทร์) จะถึงแก่กรรม โดยมีเจ้าบุรีรัตน์ มหาอินทร์ (หลานของเจ้าหลวงคำฝั้น เจ้าหลวงเชียงใหม่ องค์ที่ 3 เป็นเจ้าขององค์แรก และต่อมา เจ้าน้อยชมชื่น ณ เชียงใหม่ (เจ้าราชภาคินัย และเจ้าราชวงศ์) บุตรชายเจ้าบุรีรัตน์มหาอินทร์ เป็นผู้ครอบครองอาคารในระหว่างปี พ.ศ. 2497-2489

ประมาณปี พ.ศ. 2490 นางบัวผัน นิกรพันธ์ (ทิพยมณฑล) ได้ซื้อต่อจากเจ้าบุษบา ณ เชียงใหม่ (ภริยาเจ้าน้อยชมชื่น ณ เชียงใหม่) ในราคา 5,000 บาท และเป็นมรดกตกทอดจนมาถึงญาติคนปัจจุบันคือคุณเรียงพันธ์ ทิพย์มณฑล (เป็นบุตรีนางบัวผัน และเป็นพี่สาวอาจารย์จุลทัศน์ กิติบุตร)

วันที่ 9 มีนาคม พ.ศ.2544 ตระกูลกิติบุตรและทิพย์มณฑล มอบอาคารคุ้มเจ้ายุรีรัตน์ (มหาอินทร์) ให้มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ โดยมีวัตถุประสงค์ให้จัดตั้งเป็นศูนย์สถาปัตยกรรมล้านนา ภายใต้การดูแล จัดการ และดำเนินงาน ของคณะสถาปัตยกรรมศาสตร์


ภาพเขียนสีน้ำ: คุ้มเจ้าบุรีรัตน์(มหาอินทร์)
สล่า  ธนกร  ไชยจินดา

รูปแบบสถาปัตยกรรม

อาคารคุ้มเจ้าบุรีรัตน์ (มหาอินทร์) มีรูปแบบสถาปัตยกรรมที่ผสมผสาน ระหว่าง ลักษณะพื้นถิ่นและอิทธิพลตะวันตก เป็นอาคารสองชั้น หลังคาทรงมะนิลา มีระเบียงโดยรอบ เป็นแบบอย่างของสถาปัตยกรรมอิทธิพลตะวันตกที่สร้างในเชียงใหม่ยุคแรก อีกทั้งยังแสดงออกถึงอิทธิพลทางการก่อสร้าง การก่ออิฐ การแปรรูปไม้ เทคนิคการเข้าไม้โครงสร้าง ที่เข้ามาพร้อมกับการเปลี่ยนแปลงของสังคมและสถานะทางเศรษฐกิจของเชียงใหม่ในเวลานั้น

อาคารเป็นเรือนครึ่งปูนครึ่งไม้สองชั้น บันไดอยู่ด้านนอก เสาชั้นล่างก่ออิฐหนาเป็นรูปโค้ง (Arch) ฉาบปูนเป็นระเบียงโดยรอบ ชั้นบนเป็นพื้นไม้สักมีระเบียงโดยรอบ หลังคาจั่วและหลังคมปั้นหยามุงด้วยกระเบื้องดินขอคลุมระเบียงโดยรอบ ปัจจุบันตัวอาคารยังอยู่ในสภาพดี แสดงถึงวิทยาการก่อสร้างที่แข็งแรงคงทนในอดีต


ภาพเขียนสีน้ำ: คุ้มเจ้าบุรีรัตน์(มหาอินทร์)
สล่า  ธนกร  ไชยจินดา

ความเป็นมาของศูนย์สถาปัตยกรรมล้านนา

ศูนย์สถาปัตยกรรมล้านนา ดำเนินงานโดยคณะสถาปัตยกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ จัดตั้งขึ้นเพื่อ เป็นศูนย์กลางในการรวบรวม จัดเก็บและจัดแสดงข้อมูลทางด้านประวัติศาสตร์สถาปัตยกรรมล้านนา ตั้งแต่อดีตถึงปัจจุบันเป็นศูนย์กลางสำหรับการเผยแพร่ความรู้ให้แก่นักศึกษา นักวิจัย และผู้สนใจอื่นๆ ของภูมิภาคและของประเทศ เป็นหน่วยงานที่ส่งเสริมการทำวิจัยทางด้านประวัติศาสตร์สถาปัตยกรรมเพื่อให้เกิดความรู้และความเข้าใจในวงกว้าง และเพื่อพัฒนางานสถาปัตยกรรมประยุกต์ในปัจจุบัน

สถานที่ตั้ง

ในช่วงแรกของการดำเนินงาน ศูนย์สถาปัตยกรรมล้านนา ได้ใช้ อาคารเรียนคณะสถาปัตยกรรมศาสตร์เป็นที่ทำการชั่วคราวเพื่อดำเนินกิจการต่างๆ อย่างไรก็ตามขณะนี้ คณะได้รับบริจาคอาคารเก่า กลางเวียงเชียงใหม่ซึ่งอดีตเคยเป็นคุ้มของเจ้าบุรีรัตน์ มหาอินทร์ จากครอบครัว กิติบุตร (อ.จุลทัศน์ กิติบุตร) และครอบครัว ทิพยมณฑล เป็นที่ทำการศูนย์ และเนื่องจากเป็นอาคารที่มีรูปแบบสถาปัตยกรรมที่ทรงคุณค่า และเป็นหลักฐานของการผสมผสานระหว่างรูปแบบงานสถาปัตยกรรมตะวันตกกับล้านนา ที่ควรค่าแก่การอนุรักษ์ ศึกษา และค้นคว้าวิจัย ดังนั้น ขณะนี้คณะฯ จึงได้เริ่มดำเนินการศึกษา วิจัย เพื่อการอนุรักษ์ในลักษณะ Preservation อาคารหลังนี้อย่างเร่งด่วน

การดำเนินงานที่ผ่านมา

การดำเนินงานของ ศูนย์สถาปัตยกรรมล้านนา ภายหลังจากเริ่มโครงการจัดตั้ง และเขียนโครงการเป็นรูปธรรมนั้น คณะฯ ได้รับการทาบทาม และแสดงเจตจำนงจากครอบครัว คุณเรียงพันธ์ ทิพย์มณฑล และอาจารย์จุลทัศน์ กิติบุตร ในการมอบอาคารคุ้มเจ้าบุรีรัตน์ มหาอินทร์ ซึ่งเป็นอาคารเก่า ที่มีอายุร่วม 100 ปี บริเวณกลางเวียงเชียงใหม่ ให้เป็นที่ทำการศูนย์ฯ ซึ่งคณะฯ ถือเป็นนิมิตรหมายที่ดีในการเริ่มต้นโครงการ และหลังจากนั้น กิจกรรมต่างๆ ก็เริ่มดำเนินการเป็นรูปเป็นร่างขึ้นตามลำดับ หัวหน้าศูนย์สถาปัตยกรรม พร้อมทั้ง คณะกรรมการอนุรักษ์สถาปัตยกรรม ได้ร่วมมือกันวางแผนเพื่อดำเนินกิจการต่างๆ ที่เกี่ยวกับศูนย์สถาปัตยกรรมดังสรุปไว้ที่ตาราง

แผนในการดำเนินงานต่อไป

ศูนย์สถาปัตยกรรมล้านนา ได้จัดทำแผนดำเนินการมาตั้งแต่เริ่มโครงการ

การดำเนินการประกอบไปด้วย งานหลักที่สำคัญคือ

1. งานจัดเก็บข้อมูล

2. งานค้นคว้า-วิจัย

3. งานกิจกรรม งานจัดแสดง และงานประชาสัมพันธ์

4. งานหาแหล่งทุน

งานค้นคว้า วิจัย และจัดเก็บข้อมูล ได้เริ่มดำเนินการไปบ้างบางส่วน โดยผนวกไปกับการจัดกิจกรรม Workshop ช่วง Summer และกิจกรรมการเรียนการสอน ในคณะสถาปัตยกรรมศาสตร์

อย่างไรก็ตาม ในขณะที่ศูนย์สถาปัตย์ ยังเป็นโครงการจัดตั้งฯ กิจกรรมเริ่มต้นในขณะนี้ งานค้นคว้าวิจัย การประชาสัมพันธ์ และการหาแหล่งเงินทุน เป็นเรื่องสำคัญเร่งด่วน ที่อาจจะต้องพิจารณาดำเนินการก่อนเป็นอันดับแรก โดยเฉพาะอย่างยิ่ง การอนุรักษ์และปรับปรุงอาคารคุ้มเจ้าบุรีรัตน์ หลังนี้ เพื่อสามารถใช้งานเป็นที่ทำการศูนย์ได้ในระดับหนึ่ง ซึ่งต้องใช้เงินทุนจำนวนมากในการปรับปรุงและบูรณะฯ ดังนั้นงานส่วนใหญ่ในขณะนี้ ก็คือการค้นคว้า และวิจัย เพื่อนำไปสู่แนวทางในการอนุรักษ์ที่ถูกต้อง ซึ่งต้องใช้บุคลากรในการดำเนินงาน และทุนอีกจำนวนหนึ่ง และเมื่ออาคารสามารถใช้งานได้ในระดับหนึ่ง ศูนย์สถาปัตยกรรมก็จะได้ดำเนินการในกิจกรรมต่างๆ ของศูนย์ ตั้งแต่ จัดจ้างพนักงาน เพื่อประจำศูนย์ฯ ทำหน้าที่ในฝ่ายต่างๆ ให้สอดคล้องกับแนวนโยบายที่จะอนุรักษ์และบำรุงศิลปะวัฒนธรรม สถาปัตยกรรมล้านนา เป็นศูนย์กลางของการเผยแพร่สถาปัตยกรรมบนพื้นฐานของหน่วยงานที่สามารถพึ่งพาตนเองได้

ศูนย์สถาปัตยกรรมล้านนา มุ่งหวังเพื่อที่จะเป็นหน่วยงานหนึ่งในการทำหน้าที่ในการอนุรักษฺและส่งเสริมความรู้ความเข้าใจในงานสถาปัตยกรรมล้านนาให้ แก่ท้องถิ่นและประเทศไทย เป็นศูนย์กลางในการจัดเก็บและเผยแพร่ องค์ความรู้ต่างๆ ทางด้านศิลปะและสถาปัตยกรรมล้านนา อย่างไรก็ตาม สิ่งที่สำคัญที่สุดในขณะนี้คือการอนุรักษ์ตัวอาคารคุ้มเจ้าบุรีรัตน์ซึ่งยังคงต้องใช้เงินจำนวนมากในการอนุรักษ์ ศูนย์สถาปัตยกรรมล้านนายินดีรับความอนุเคราะห์จากองค์กรหรือหน่วยงานต่างๆ ที่สนใจร่วมโครงการอนุรักษ์อาคารหลังนี้ ติดต่อบริจาคเงิน หรือแจ้งความจำนงได้ที่ ศูนย์สถาปัตยกรรมล้านนา คณะสถาปัตยกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ถนนห้วยแก้ว อ.เมือง จ.เชียงใหม่ 50020

หรือโอนเงินในนามบัญชี “ศูนย์สถาปัตยกรรมล้านนา” บัญชีออมทรัพย์ ธนาคารกรุงไทย สาขาถนนสุเทพ หมายเลข 521165985-6

Koom Jao Boo-ree-rat Information

“Koom” is the name given to the residences of Chiang Mai royalty.

“Jao Boo-ree-rat” is one of the highest levels of government office in the Chiang Mai political system during 1774-1932 A.D.

History

This koom was built between 1889 to 1893 A.D. at the southeast part of the central intersection in side the city walls of Chiang Mai. It was owned by “Jao Maha In” the grandsond of “Jao Come Fun”, the third prince of Chiang Mai in the “Jao Jed Tnd” family. This koom was part of the family heritage until the Kittibutra family bought it. The koom is presently owned by Ms Riang-pan Tipayamontond and Mr. Jultat Kittibutra.

The Architecture

This architecture was created by combining tradition and colonial-style. The 1st floor has thick rendered brick walls with a round arch arcade on the north façade. The 2nd floor and roof structure were built of teak. The architecture was influenced by the British whom engaged in the teak trade.

Future usage as the Lanna Architecture Centre

1. To demonstrate how correct architectural conservation and preservation should be done.

2. To be made into the office of the Lanna Architecture Centre, where information about Lanna architecture and related subject can be collected.

3. To be used as a research centre in both Lanna and vernacular architecture.

4. To be used as the centre for Lanna architectureal conservation.